Historia działki

/ dr hab. inż. arch. Jan Salm /

Zarys przeobrażeń przestrzennych działki ul. Wróblewskiego 6/8 wraz z uwagami na temat możliwości wykorzystania reliktów założenia fabrycznego jako elementów kształtujących tożsamość miejsca
Spis treści:
1. Wstęp
2. Historia terenu
3. Odtworzenie układu przestrzennego fabryki i charakterystyka jej  najważniejszych obiektów
4. Uwarunkowania krajobrazowo-kompozycyjne i płynące z nich wnioski
5. Uwarunkowania historyczno-konserwatorskie i płynące z nich wnioski

1. Wstęp
Obecnie tylko nieliczne, zachowane w terenie ślady informują o pierwotnej zabudowie parceli przy ul. Wróblewskiego 6/8 i jej przestrzennych przekształceniach. Niniejsze opracowanie służy odtworzeniu i przedstawieniu historii tej działki oraz lokalizacji głównych nie istniejących obecnie budowli. Zawiera jednocześnie syntetyczne informacje dotyczące specyfiki architektonicznej znajdującej się tu pierwotnie zabudowy fabrycznej. W tekście zawarte zostały również sugestie dotyczące możliwości wyeksponowania lub wykorzystania historycznych walorów w ramach planowanych działań inwestycyjnych.

2. Historia terenu
Ul. Wróblewskiego (d. Kątna) została wytyczona w 3 dekadzie XIX w. na terenach dotąd rolniczych jako prostopadła, zachodnia przecznica ul. Wólczańskiej (ówczesna Spinnlinie). Stanowiła połączenie między wspomnianą ulicą a leżącą na zachodzie osadą Kąty. Omawiany teren wchodził w skład kolonii prządków lnu, ciągnącej się od północy wzdłuż ul. Wólczańskiej do położonej na południu wsi Wólka. W 2 połowie lat 20-tych XIX w. po południowej stronie ul. Wróblewskiego, częściowo na terenach Wólki wytyczono 9 parcel o ok. 40-metrowej szerokości każda. Ich głębokości były zróżnicowane ze względu na ukośny przebieg południowej granicy, którą w części stanowiła wiejska droga (obecnie ul. Skrzywana), w części podziały własnościowe między osadą rządową a prywatnymi polami uprawnymi. Od zachodu parcele sąsiadowały z gruntami rolnymi. Cechą szczególną dla wspomnianej grupy działek w było ich scalanie, polegające na wykupie przez przedsiębiorców sąsiadujących ze sobą parcel. Pierwotne węższe układy w związku z tym w części zanikły lub zachowały się jedynie fragmentarycznie w południowej części kwartału. Pojawiały się też parcelacje wtórne, przywracające dawne granice, a także podziały poprzeczne, zmieniające (czasem skracające) głębokość poszczególnych działek. Dobrym przykładem takich przemian jest właśnie parcela nr 6/8.
Z dużym prawdopodobieństwem przyjąć można, iż zabudowa południowej pierzei ul. Wróblewskiego miała początkowo charakter ekstensywny i grupowała się w pasie przyulicznym. Jej jedynym zachowanym do dziś reliktem jest skromny budynek mieszkalny (ul. Wróblewskiego 2/4). Z czasem tereny te stały się obszarem intensywnej działalności gospodarczej. Najbardziej znanym zakładem w tym rejonie była usytuowana w północnej pierzei ul. Wróblewskiego 1 (dziś teren firmy handlującej używanymi samochodami) przędzalnia Dawida Lanego powstała w 1862 r., należąca później do Karola Scheiblera i funkcjonująca pod nazwą „Tivoli” . Jednak przemysłowa przeszłość tego fragmentu miasta jest starsza i sięga początków włókiennictwa w Łodzi.
Parcela nr 6/8 ulokowana jest w środkowej części południowej pierzei ul. Wróblewskiego. Od wschodu przylega do niej działka 2/4 zajęta przez skromną zabudowę mieszkalną. Od zachodu wznoszą się na parceli 10/12 zabudowania d. fabryki Samuela Czamańskiego powstałe w końcu XIX w. i obecnie zajmowane przez łódzką Izbę Skarbową.
Na podstawie archiwalnych przekazów kartograficznych można stwierdzić, iż pierwotnie omawianą działkę przecinał w układzie południkowym (S-N), po zachodniej stronie alei kasztanowców, niewielki strumień będący dopływem rzeki Jasień. Został on z czasem zlikwidowany. Nie można jednak wykluczyć, iż ciek ten przeprowadzono podziemnym kanałem. Jego pozostałości mogą znajdować się do dziś pod powierzchnią gruntu. Pierwszym znanym właścicielem wspomnianej parceli był Karl Gottlieb Sänger, który osiedlił się w Łodzi w 1823 r. Przy ul. Wróblewskiego zbudował kompleks zabudowań przemysłowych, w tym farbiarnię. Wygląd tych obiektów nie jest znany. Zapewne nie były to budowle wielkokubaturowe, lecz obiekty parterowe, typowe dla wczesnego etapu industrializacji.
W późniejszym okresie działka kilkakrotnie zmieniała właścicieli i transformowała obszarowo. W roku 1887 właścicielami części omawianej parceli zostali Stanisław Landau i Karol Weile, którzy założyli fabrykę filcu, funkcjonującą pod adresem Skrzywana 5/7. Wspomniani przedsiębiorcy wznieśli na nabytym terenie przędzalnię wełny zgrzebnej i fabrykę kapeluszy. W 1892 r. w przędzalni pracowało 58 robotników a w wytworni kapeluszy było zatrudnionych 51 osób. Maszyny były napędzane maszyną parową o mocy 60 KM. Po roku 1896 w fabryce wytwarzano tylko przędzę (najpierw tylko wełnianą, potem bawełnianą rezygnując z wytwarzania nakryć głowy. Z ostatniej dekady XIX w. zachował się zespół planów i rysunków projektowych przedstawiających w części niezrealizowane budynki produkcyjne. Zakład ulegał stopniowej rozbudowie w końcu XIX i pierwszych dekadach XX w. Istotne znaczenie miało pod tym względem wzniesienie IV-kondygnacyjnej przędzalni wełny wraz z pomieszczeniem dla maszyny parowej (1902 r.). Przedsiębiorstwo składało się w początkach 20 stulecia z następujących oddziałów: przędzalni wełny zgrzebnej, tkalni, farbiarni, wykończalni i fabryki filcu. W zakładach pracowało 550 robotników.
Na tej samej posesji od 1886 r. czynna była druga przędzalnia (ręczna przędzalnia wełny), założona przez Karola Bayena. W 1896 r. było w niej zatrudnionych 80 pracowników. Wygląd zabudowań nie jest znany, choć przypuszczać należy, iż jej fragmenty zostały inkorporowane przez później powstałe zakłady.
Fabryki Landaua i Weilego oraz Bayena zostały zamknięte jeszcze przed Pierwszą Wojną Światową. W 1911 r. zakłady przejęła firma należąca do rodziny Danzigerów. Odtąd przyjęta została nazwa „Przędzalnia Bawełny. S. Danziger i S-ka”, funkcjonująca pod adresem Wróblewskiego 6/8 . Jej udziałowcami w okresie międzywojennym byli Salomon, Józef i Zygmunt Alfred Danzigerowie, którzy już wcześniej posiadali w okolicy własne przedsiębiorstwo.
W 1934 r. ogłoszono upadłość firmy, która działała jednak aż do 1939 r. W latach trzydziestych w fabryce pracowało około 500 robotników. Teren przedsiębiorstwa zajmował nieco ponad 19000 m kw. a same zabudowania obejmowały około 4500 m kw.
W latach okupacji fabryka znajdowała się pod zarządem niemieckim, a po 1945 r. została znacjonalizowana. W okresie powojennym zakłady w dalszym ciągu pełniły funkcje produkcyjne początkowo jako przędzalnia Zakładów Przemysłu Bawełnianego im. K. Liebknechta. Następnie, od 1964 r. jako kompleks produkcyjny składający się z przędzalni, tkalni i farbiarni przynależał jako zakład „C” do Zakładów Przemysłu Bawełnianego im. Feliksa Dzierżyńskiego (później „Eskimo”). Farbiarnia przestała funkcjonować w 1967 r.
Ostatecznie fabryka została zamknięta w początku lat 90-tych XX w. W kolejnych latach nastąpiła rozbiórka większości zabudowań, co doprowadziło do niemal kompletnej zatraty przemysłowego charakteru zabudowy działki i w rezultacie niemal powrotu do okresu przed-przemysłowego.
W wydzielonej części południowej (dawna fabryka filców Landau i Weile) działają Zakłady Przemysłu  Filcowego FILTEX S.A. Oddział B. Trapezoidalna działka, na której znajduje się wspomniany zakład wcina się teren parceli Wólczańska 6/8.
W okresie powojennym nastąpiły także przemiany związane z regulacjami komunikacyjnymi. Po 1945 r., w ramach modernizacji ul. Wróblewskiego poszerzona została jej jezdnia kosztem zabudowy przyulicznej południowej pierzei. Wtedy zapewne wyburzono ostatecznie niewielkie zabudowania (dom mieszkalny i portiernia) a granica działki została przesunięta ok. 10 m na południe.
Do dziś przetrwały w różnym stanie tylko dwa architektoniczne relikty dawnej zabudowy: fragment ruiny przędzalni (1912, 1950, 1954) i zachowany w postaci kubaturowej budynek tzw. siłowni (elektrowni) z 1923 r.

 3. Odtworzenie układu przestrzennego fabryki i charakterystyka jej  najważniejszych obiektów
W konsekwencji trwającej kilkadziesiąt lat rozbudowy zakład składał się ostatecznie z kilkunastu różnej wielkości obiektów powiązanych ze sobą technologicznie i zawierających funkcje administracyjne, magazynowe, pomocnicze i techniczno-produkcyjne. Stan ten przetrwał do ostatniej dekady tego stulecia, gdy podjęto prace rozbiórkowe. Ze względu na nieregularny układ działki i wieloetapowość narastania zabudowy kompleks fabryczny miał charakter niejednorodny i złożony był z budynków wolnostojących oraz lokalizowanych pasmowo wzdłuż granic parceli. Wjazd w obręb fabryki znajdował się od strony północnej (ul. Wróblewskiego), gdzie w linii ogrodzenia umieszczono bramę (na osi alei kasztanowców).
Teren fabryki składał się z 4 części, nazywanych tu sektorami. Ich kształt wynikał z uwarunkowań parcelacyjnych – scaleń lub podziałów pierwotnych działek. Precyzyjne prześledzenie rytmu tych przemian własnościowych jest na obecnym etapie badań utrudnione. Poprzestaniemy w związku z tym na analizie układu, jaki istniał w końcowym okresie funkcjonowania fabryki. Teren między ul. Wróblewskiego a położonymi od południowej strony budynkami przędzalni i kotłowni nosi w opracowaniach archiwalnych miano dziedzińca fabrycznego. Od południowego wschodu przylegała do niego trójkątna działka z tkalnią (sektor 2), a od wschodu (za oficynowym budynkiem biurowym znajdował się czworoboczny dziedziniec otoczony warsztatami mechanicznymi i elektrycznymi i zabudową magazynową (sektor 3). Za kolejny, odrębny składnik uznać można długą i wąską parcelę (ok. 25 x 100 m), w obrębie której zbudowano przędzalnię (sektor 4). Korpus przędzalni, najbardziej monumentalnego składnika zespołu został wysunięty z wąskiej działki ku północy, w stronę dziedzińca fabrycznego.
Głównym obiektem zakładów była przędzalnia ulokowana na wspomnianej wyżej, wąskiej parceli w południowo-zachodniej części terenu fabrycznego (sektor 4). Ceglany, nietynkowany budynek o 4 kondygnacjach (wys. kondygnacji ok. 4,0 m) zbudowany został w 1912 r., a w latach 1950 i 1954 uległ rozbudowie.  Obiekt uzyskał ostatecznie wymiary 123,0 x 19,16 m. Nad środkową częścią prostopadłościennego, wydłużonego korpusu budynku wznosiła się dwukondygnacyjna, czworoboczna wieża o funkcjach komunikacyjnych.
Modernizacje wnętrz w związku ze zmianami technologicznymi następowały także w okresie późniejszym. Południowa przybudówka zachowała się do dziś w postaci ruiny. Budynek przędzalni miał halowy układ wnętrz (siatka słupów żeliwnych 3,70 x 4,25 m). W nowszych częściach – nadbudówkach – zastosowano żelbetowe stropy z podciągami, wsparte na żelbetowych słupach. Obiekt nie był podpiwniczony, a stopy fundamentowe (wedle fragmentarycznych odkrywek z 1987 r.) posadowiono na głębokości ok. 1,35 m.
W wyniku rozbiórek przetrwała w pełnej wysokości jedynie południowa część budynku fabrycznego (wraz żelbetowymi stropami i elementami konstrukcji) oraz zewnętrzny, wschodni mur przyziemia z fragmentami piętra ciągnący się na długości k. 70 m i graniczący z sąsiednią działką. Zachował on pierwotną artykulację wraz z otworami okiennymi zamkniętymi półokręgiem i fragmentarycznie przetrwałymi reliktami ślusarki (żeliwnymi ramiakami).
Na wschód od przędzalni, w linii ogrodzenia znajdowała się kotłownia, zbudowana w 1910 r. Był to jednokondygnacjowy budynek na planie prostokąta. W późniejszym okresie w obiekcie ulokowano sprężarki. W odległości ok. 5 m od północno-wschodniego naroża kotłowni wznosił się wolnostojący, ceglany komin o wysokości 49 m. Składał się on z dwóch elementów: sześciokątnego cokołu i walcowatej, zwężającej się ku górze nadbudowy.
Drugim, co d ważności budynkiem służącym produkcji była parterowa tkalnia, usytuowana w obrębie trójkątnej działki przyległej do ul. Skrzywana. Obiekt wzniesiono w 1916 r. na planie kwadratu o ok. 50-metrowym boku. Halę nakrywał szedowy dach. Jego zarys zachował się czytelnie na zachodnim murze granicznym. Od północy do hali szedowej przylegały: kotłownia (k. XIX w.), oddział przygotowawczy tkalni (1916 r.) i d. budynek biurowy (1921 r.). W odległości ok. 10 m od północno-wschodniego narożnika znajdował się niewielki (ok. 5 x 10 m) podziemny zbiornik wody wykonany z betonu. Brak informacji o głębokości zbiornika i stanie zachowania jego pozostałości.
Główne biura fabryki wraz z siedzibą dyrekcji mieściły się we wschodniej części działki, prostopadle do ulicy i usytuowane były w części północnej przy granicy z sąsiednią parcelą Wróblewskiego 2/4, w odcinku południowym przylegały natomiast do zabudowań gospodarczych dziedzińca magazynowego (sektor 3). Biura, zbudowane w 1924 r., były piętrowym budynkiem długości ok. 80 m.
Drugim, obok ruin przędzalni zachowanym obiektem dawnej fabryki jest budynek dawnej siłowni (elektrowni) stojący pierwotnie na środku dziedzińca fabrycznego. Wzniesiono go w 1923 r. na rzucie kwadratu o boku liczącym ok. 12 m. Wysokość budynku dochodzi do ok. 7 m. Pierwotnie obiekt był jednoprzestrzenny (niewykluczone jest istnienie antresoli) i mieścił w swym wnętrzu agregaty prądotwórcze. Elektrownia była wzniesiona jako budowla podpiwniczona. W wyniku przeprowadzonych po 1945 r. adaptacji (po dokonaniu wtórnych wewnętrznych podziałów wnętrza) w budynku umieszczono magazyny bawełny i świetlicę dla pracowników. Starannie opracowane ceglane elewacje zaopatrzone są w dekoracyjne blendy szczelinowe i szerokie, sfazowane otwory okienne zamknięte półokręgami. W blendach znajdowały się okna doświetlające halę maszyn. Reliktowo przetrwały fragmenty ślusarki okiennej. N elewacji zachodniej widnieje słabo czytelna data wzniesienia elektrowni. Na uwagę zasługuje kolorystyka i faktura cegły użytej do budowy obiektu, odmiennej od materiału użytego do wzniesienia starszej chronologicznie przędzalni.
W podłodze przyziemia budynku zachowały się śladowo glazurowane płytki posadzkowe, nie ma jednak pewności czy stanową one fragment pierwotnego wyposażenia. Nie ma wątpliwości, iż we wnętrzu istnieją inne relikty pierwotnego wystroju, sa jednak niedostępne bądź obecnie nieczytelne ze względu na dewastację i zagruzowanie budowli. Sugestie dotyczące zabiegów konserwatorskich odnośnie elektrowni umieszczono w dalszej części opracowania.

4. Uwarunkowania krajobrazowo-kompozycyjne i płynące z nich wnioski
Działka ulokowana jest na obszarze pozbawionym jakichkolwiek różnic w ukształtowaniu terenu i jej specyfika zasadza się na rozczłonkowaniu terenu na 4 wspomniane sektory. Jedynym elementem środowiska przyrodniczego wymagającym zachowania jest aleja kasztanowa prowadząca od d. bramy przy ul. Wróblewskiego w kierunku południowym. Tworzy ją około 20 kilkudziesięcioletnich drzew tworzących obustronny szpaler.
Wnioski:
Sugeruje się zachowanie tego charakterystycznego elementu z możliwością dosadzeń/uzupełnień brakujących drzew. Celowe jest jednocześnie wykorzystanie tego typu rozwiązania (aleja) w kształtowaniu przyszłego wewnętrznego układu komunikacyjnego działki.
W zakresie powiązań widokowych warto zwrócić uwagę na relacje – związki widokowe łączące teren działki z jej otoczeniem. Uwaga ta odnosi się do optycznych relacji z dwiema lokalnymi dominantami – zlokalizowaną od wschodu wieżą fabryczną z charakterystycznym dachem (obecnie redakcja „echa Miasta”) przy zbiegu ulic Wólczańskiej i Skrzywana oraz widoczną od północy wieżą wodną d. magazynu (obecnie Biblioteka Główna PŁ). Należy brać również pod uwagę relacje z przebudowanymi, ale zachowującymi indywidualne cechy architektoniczne zabudowaniami d. fabryki Czamańskiego (obecnie Izba Skarbowa).W obrębie działki występuje też łączność widokowa z chłodnią kominową elektrociepłowni.
Wnioski:
Sugeruje się, aby wspomniane elementy zostały uwzględnione w kształtowaniu przyszłego układu zabudowy w obrębie działki, jako ważne dominanty osi widokowych i wglądów.

5. Uwarunkowania historyczno-konserwatorskie i płynące z nich wnioski
Mimo, iż w obrębie działki zachowały się skromne pozostałości pierwotnej zabudowy fabrycznej znaczenie industrialnych motywów związanych z historią parceli jako elementów identyfikujących przestrzeń a zarazem źródło inspiracji dla projektantów jest znacząca.
W grę wchodzi wykorzystanie następujących elementów:
Ruiny przędzalni
Elektrownia
Negatyw szedowego dachu tkalni
Miejsce po kominie fabrycznym

Ruiny przędzalni.
Mimo znaczącego stopnia destrukcji relikty przędzalni stanowią niezwykle sugestywną pozostałość d. założenia fabrycznego i są ważnym elementem identyfikującym dla działki. Zwraca uwagę ich walor architektoniczny i plastyczny (artykulacja, otwory okienne, kolorystyka). Znaczenie reliktów przędzalni mogłoby nieporównanie wzrosnąć w przypadku uzyskania parceli przy ul. Skrzywana 5/7. Stworzyłoby to możliwość odpowiedniej ekspozycji ceglanej elewacji.
Wnioski:
Sugeruje się pozostawienie przynajmniej części muru wschodniego do wys. parteru i wykorzystanie jako składnika nowej kubatury z możliwością dalszej ekspozycji i adaptacji po ewentualnym pozyskaniu parceli sąsiedniej. W przypadku braku możliwości zachowania całego muru należy dążyć do utrzymania 15-metrowego odcinka północnego – jako potencjalnie bardzo atrakcyjnego elementu małej architektury do wykorzystania w aranżacji przestrzeni wewnątrz działki (ściana parawanowa, element placu zabaw, skweru, dziedzińca itp.).

Elektrownia
Dawna Elektrownia – „siłownia” jest jedynym obiektem fabryki zachowanym w postaci kubaturowej. Wyróżnia się eksponowaną lokalizacją i znaczącą jakością architektoniczną, w tym interesującym wystrojem ceglanych elewacji. Jest jednocześnie jednym z najpóźniejszych przykładów tego typu budowli na terenie miasta, zrealizowanych w stylistyce modernistycznej. Wnętrza wraz z pierwotnym wystrojem nie zachowały się. W dużym stopniu utracony został jednoprzestrzenny charakter hali maszyn.
Wnioski:
Oczywista wydaje się potrzeba zachowania obiektu i poddania go pracom konserwatorskim i odpowiedniej aranżacji umożliwiającej odzyskanie podstawowych walorów architektonicznych. Sugeruje się doprowadzenie do odzyskania jednoprzestrzenności wnętrza i wyeksponowanie walorów wielkich otworów okiennych (usunięcie zamurowań i przywrócenie pierwotnych okien wraz ze ślusarką).
Istotną rolę będzie odgrywało właściwe określenie przyszłej funkcji obiektu, która powinna zostać dopasowana do historycznej architektury budynku. Bezwzględnie nie powinna ona natomiast naruszać pierwotnego układu elewacji ani też prowadzić do nadbudowy czy też zmiany historycznego, kubicznego układu bryły.

Istotne jest tez wykorzystanie relacji budynku elektrowni z aleją kasztanowców.

Negatyw szedowego dachu tkalni
Widniejący na murze granicznym z działką Skrzywana 5/7 ślad pilastego –szedowego dachu jest jedyną pamiątką po wznoszącej się w tym miejscu tkalni. I w tym przypadku mamy do czynienia z elementem służącym identyfikacji miejsca i przypominającym o industrialnej historii tego obszaru.
Wnioski:
Sugeruje się zachowanie jako świadka zarysu dachu szedowego jako formy dekoracji ogrodzenia. Zabieg ten może polegać na utrzymaniu stanu istniejącego i przeprowadzeniu jedynie niewielkich zabiegów remontowych i retuszów. W drugim wariancie możliwe jest wprowadzenie rozwiązań plastycznych (fakturowych, kolorystycznych) – zgeneralizowanie -zaznaczenie zarysu pilastego dachu na tle neutralnego muru obwodowego przy pomocy koloru. Sugestia ta dotyczy rozwiania w obrębie całego widocznego szedu lub ograniczonego odcinka, zachowanego w formie tzw. świadka.
Miejsce po kominie fabrycznym
Komin fabryczny stanowił najwyższy akcent w panoramie zakładu. Można go w przenośni uznawać wraz z kotłownią za „serce” zakładu i element niegdyś bardzo typowy dla krajobrazu przemysłowej łodzi. Choć oba obiekty nie istnieją, to realna pozostaje możliwość dość łatwego określenia lokalizacji cokołu komina w terenie i jego eksploracji.
Wnioski:
Miejsce, którym został wzniesiony komin może być z powodzeniem wykorzystane do budowania indywidualnego klimatu nowych inwestycji mających zaistnieć na działce niezależnie od ich przyszłej funkcji czy tez formy architektonicznej. Mamy tu do czynienia z modelowym przykładem szansy użycia do kreowania nowej przestrzeni „architektury nie istniejącej” i odwołania się do atrakcyjnego pojęcia „pamięci miejsca”. Co istotne, nie oznacza to konieczności odbudowy zniszczonego obiektu. Zabieg ten może polegać na odpowiedniej aranżacji miejsca w postaci ceglanej nawierzchni i oznaczeniu wieloboku kominowej podstawy. W obrębie placu/skweru możliwe jest np. umieszczenie elementów informacji wizualnej przypominającej historię fabryki lub plastycznych symboli odwołujących się do industrialnej symboliki.

Wykorzystane materiały:
I. Ihnatowicz, Przemysł łódzki w latach 1860-1900, Wrocław 1965
K. Kowalski, Leksykon łódzkich fabryk, Łódź 1999
A. Lech, Budownictwo przemysłowe Łodzi, Łodź 1974 (maszynopis)
I. Popławska, Architektura przemyslowa Odzi w XIX wieku, Warszawa 1973.
Akta firmy Landau i Weile, Archiwum Państwowe w Łodzi, Wydział Budowlany nr 3530, 3052, 5807, 6735, 8677, 8971